Een concept-testament: rechtsgeldig of een juridisch luchtkasteel?
Erfopvolging vindt in beginsel plaats via het wettelijk stelsel, het versterferfrecht. Hiervan kan worden afgeweken bij uiterste wilsbeschikking, ook wel het testamentair erfrecht genoemd. Maar wat nu als er nog geen sprake is van een definitief testament, maar slechts van een concept? Welke waarde heeft een concept-testament binnen het erfrecht en wat betekent dit voor de afwikkeling van een nalatenschap? In deze blog vertel ik hier meer over.
Een testament: de vormvereisten
De wet stelt specifieke vormvereisten aan het opmaken van een uiterste wilsbeschikking. Zo kan een testament, uitzonderingen van enkele in de wet beschreven noodgevallen daargelaten, alleen worden opgemaakt bij notariële akte. Daarnaast dient het testament zowel door de testateur, als door de notaris ondertekend te worden. Ontbreken deze formaliteiten, dan is het testament nietig. Anders gezegd: het testament is niet geldig en heeft nooit rechtsgevolg gehad.
Tussenkomst van een notaris is dus een vereiste voor het opstellen van een testament. Deze waarborg is opgenomen ten behoeve van de rechtszekerheid: de notaris kan ten tijde van het opstellen en passeren van de notariële akte controleren of de inhoud van het testament overeenstemt met de wil van de testateur. Daarnaast kan de notaris nagaan of de testateur de – soms vergaande of ingewikkelde – consequenties van het testament goed begrijpt.
Hoe verloopt het opstellen van een testament in de praktijk?
De testateur maakt een afspraak met de notaris voor het opstellen van een testament. Nadat de testateur zijn of haar wensen met de notaris heeft besproken, stelt de notaris een ontwerpakte op, het ‘concept-testament’. Dit ontwerp is bedoeld om na te gaan of de notaris de wensen van de testateur goed heeft begrepen.
Het concept-testament is geen notariële akte, maar slechts een ontwerp, en kwalificeert zodoende niet als een uiterste wilsbeschikking in de zin van de wet. Het ontwerp is (pas) rechtsgeldig, indien aan de eerdergenoemde vormvereisten is voldaan. Is het concept-testament akkoord, dan dient de testateur dus een afspraak te maken bij de notaris voor het passeren en ondertekenen van het testament, om deze definitief te maken.
Kortom: zolang er enkel sprake is van een concept-testament, vindt erfopvolging en de afwikkeling van de nalatenschap – in beginsel – plaats via het wettelijke stelsel, het versterferfrecht. Het concept-testament heeft daarbij in de regel geen enkele waarde – een juridisch luchtkasteel dus
Afwijken op grond van de redelijkheid en billijkheid
Slechts in uitzonderlijke gevallen kan worden afgeweken van het wettelijke stelsel en kan worden aangehaakt bij de inhoud van het concept-testament. Dit doet zich volgens de rechtspraak voor indien toepassing van het wettelijk stelsel naar maatstaven van redelijkheid en billijkheid onaanvaardbaar is. Daarvoor is vereist dat er ‘volstrekte zekerheid’ is dat hetgeen is vastgelegd in het concept-testament overeenstemt met de uiterste wil van de testateur op het moment van overlijden. Deze hoge mate van zekerheid is vereist, omdat voorbij wordt gegaan aan de wettelijke vormvereisten die gelden voor een rechtsgeldig testament.
Gezichtspunten en omstandigheden die in dit kader een rol spelen, zijn onder meer:
- De verklaring/overtuiging van de notaris over de wil van de testateur;
- De mate van volledigheid van het concept-testament;
- De mate waarin het concept-testament door de notaris met de testateur is besproken;
- Hoe vaak heeft er overleg plaatsgevonden?
- Wie waren daarbij aanwezig? Alleen de testateur of ook derden?
- De aantekeningen van de testateur bij het concept-testament;
- Correspondentie tussen de testateur, de notaris en derden over het concept-testament; en
- Het tijdsverloop tussen het concept-testament en het overlijden van de testateur.
In het algemeen geldt echter dat rechters terughoudend dienen om te gaan met het buiten toepassing laten van het versterferfrecht, juist vanwege de door de wet geformuleerde vormvereisten voor uiterste wilsbeschikkingen, de waarborgen die daaraan ten grondslag liggen en het beginsel van rechtszekerheid.
Conclusie
Een concept-testament kan slechts in uitzonderlijke gevallen, waarin met volstrekte zekerheid vaststaat dat de inhoud overeenstemt met de uiterste wil van de testateur, tot uitgangspunt worden genomen bij de afwikkeling van de nalatenschap. Dit betreft een uitzondering op de regel, zodat rechters hier terughoudend mee om dienen te gaan.
Hoofdregel is en blijft dat erfopvolging plaatsvindt via het versterferfrecht, tenzij er een rechtsgeldig testament aanwezig is dat voldoet aan alle vormvereisten.
Vragen?
Heeft u vragen over het versterferfrecht, de uitleg van een testament of over de (rechts)geldigheid van een concept-testament, neem dan gerust contact op met mij, of met mijn collega Annette Kroon.
Een testament opstellen, wijzigen of uw concept-testament definitief maken? Dan kunt u terecht bij ons notariaat, zij helpen u graag verder. Neem gerust contact op Monique Tieben of Maryël Nijstad.
